Làn sóng rời bỏ 'bát cơm sắt' tại Trung Quốc: Tự do hay bẫy thu nhập?

Làn sóng rời bỏ “bát cơm sắt” tại Trung Quốc đang diễn ra mạnh mẽ khi hàng triệu người trẻ chọn làm việc tự do thay vì tìm kiếm sự ổn định truyền thống trong bối cảnh kinh tế đầy biến động.

Tại những bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh Zhao Xiaoyu, 25 tuổi, đang tất bật dẫn đường cho bệnh nhân đã trở nên quen thuộc. Dù sở hữu tấm bằng cử nhân điều dưỡng, cô không chọn làm việc trong biên chế y tế mà trở thành một “hộ tống y tế” chuyên nghiệp. Công việc của Zhao là lo liệu từ khâu đăng ký, xếp hàng đến lấy kết quả xét nghiệm, giúp bệnh nhân giảm bớt áp lực thủ tục.

Với thu nhập dao động từ 6.000 đến 8.000 nhân dân tệ (khoảng 875-1.167 USD) mỗi tháng, Zhao chấp nhận sự bất định để đổi lấy quyền làm chủ thời gian. Câu chuyện của cô không hề cá biệt; nó là đại diện tiêu biểu cho sự bùng nổ của nền kinh tế gig (kinh tế tự do) đang tái định nghĩa lại khái niệm sự nghiệp của thế hệ trẻ.

Cú xoay trục lịch sử: Khi “bát cơm sắt” không còn là đích đến

Số liệu tính đến quý III/2025 đã chỉ ra một thực tế chấn động: có khoảng 247 triệu người đang tham gia vào mô hình làm việc linh hoạt, chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động. So với con số 200 triệu người vào năm 2021, sự gia tăng này cho thấy một bước chuyển mình sâu sắc về tư duy nghề nghiệp.

Trong nhiều thập kỷ, “bát cơm sắt” – những vị trí biên chế nhà nước hoặc công việc trọn đời tại các tập đoàn lớn – luôn là mục tiêu tối thượng. Tuy nhiên, áp lực từ số lượng sinh viên tốt nghiệp liên tục lập đỉnh và sự kiệt quệ do văn hóa làm việc “996” (làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần) đã đẩy giới trẻ rời xa hệ thống truyền thống.

Thị trường lao động hiện chia thành hai thái cực rõ rệt:

• Nhóm lao động hiện diện vật lý: Tài xế công nghệ, nhân viên giao hàng, hộ tống y tế.
• Nhóm lao động số (Digital Nomads): Những người tận dụng sức mạnh công nghệ để livestream, sáng tạo nội dung, lập trình hoặc thiết kế từ xa.

Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, là minh chứng cho nhóm thứ hai. Sau khi rời bỏ một tập đoàn Internet lớn, anh tập trung phát triển các sản phẩm AI từ xa với thu nhập lên tới 400.000-500.000 nhân dân tệ mỗi năm. Với những người như Liu, công việc không còn là một vị trí cố định mà là một phần của lối sống linh hoạt.

Mặt tối của nền kinh tế gig: Lưới an sinh bất đắc dĩ

Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang của sự tự do là một thực tế khắc nghiệt. Không phải ai cũng đạt được mức thu nhập mơ ước. Theo phân tích từ các chuyên gia kinh tế, sự gia tăng lao động thời vụ thường đi đôi với sự chậm lại của tăng trưởng kinh tế vĩ mô. Đối với nhiều người, làm việc tự do không phải là lựa chọn, mà là sự sinh tồn bắt buộc khi cơ hội việc làm chính quy trở nên khan hiếm.

Trên các nền tảng như Xianyu (thuộc Alibaba), một “nền kinh tế làm mọi thứ” đang hình thành. Người trẻ rao bán mọi kỹ năng từ dắt chó đi dạo, đổ rác hộ đến cả những dịch vụ tâm lý như “trò chuyện đêm khuya”. Ngay cả những ngành nghề danh giá như y bác sĩ cũng bị ảnh hưởng; thu nhập của họ có thể sụt giảm từ 30-40%, buộc nhiều người phải làm thêm shipper để trang trải cuộc sống.

Khảo sát năm 2025 cho thấy một con số đáng báo động: gần 80% lao động nền tảng kiếm được chưa tới 2.000 nhân dân tệ/tháng. Để duy trì mức sống, họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày trong một môi trường mà tiền công cho mỗi đơn hàng liên tục bị ép xuống mức tối thiểu. Lúc này, nền kinh tế gig không còn là sự lựa chọn phong cách sống, mà trở thành một “lưới an toàn bất đắc dĩ” cho những người bị bỏ lại phía sau.

Vùng xám pháp lý và nỗ lực quản lý từ chính phủ

Rủi ro lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu hụt các chế độ an sinh. Phần lớn lao động tự do không có hợp đồng, không bảo hiểm y tế và không lương hưu. Họ đang hoạt động trong một “vùng xám pháp lý”, nơi mọi rủi ro về sức khỏe và thu nhập đều được đẩy về phía cá nhân.

Trước thực trạng này, chính quyền Trung Quốc đã bắt đầu có những động thái can thiệp. Kế hoạch 12 điểm được công bố vào cuối tháng 4 nhằm thiết lập hành lang pháp lý bảo vệ hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các biện pháp trọng tâm bao gồm:

• Yêu cầu các nền tảng công nghệ đảm bảo mức trả lương công bằng.
• Tăng cường tính minh bạch của thuật toán phân bổ công việc để tránh thao túng thu nhập.
• Gỡ bỏ các rào cản hành chính về hộ khẩu để người lao động dễ dàng tiếp cận bảo hiểm y tế và lương hưu.

Nhận tin mới nhất

Đăng ký để không bỏ lỡ tin nổi bật mỗi ngày.

Đăng ký

Sự trỗi dậy của làn sóng này phản ánh một thực tế sâu sắc: trong một thế giới đầy biến động, khái niệm “ổn định” đang dần biến mất. Với thế hệ trẻ, việc trở thành freelancer không còn đơn thuần là cuộc chiến giữa tự do và ổn định, mà là cuộc chiến để tìm kiếm cơ hội việc làm trong một thị trường lao động đang thay đổi cấu trúc vĩnh viễn.

Bạn nghĩ sao về xu hướng này? Liệu làm việc tự do có thực sự là tương lai của lao động toàn cầu hay chỉ là một giải pháp tạm thời cho sự thiếu hụt việc làm? Hãy để lại ý kiến của bạn bên dưới!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Nền kinh tế gig tại Trung Quốc hiện đang phát triển như thế nào?Tính đến quý III/2025, có khoảng 247 triệu người làm việc linh hoạt, chiếm 30% lực lượng lao động, tăng mạnh so với năm 2021.

Tại sao giới trẻ Trung Quốc lại rời bỏ công việc ổn định?Nguyên nhân đến từ áp lực cạnh tranh việc làm chính quy khốc liệt, sự mệt mỏi với văn hóa làm việc ‘996’ và mong muốn được tự chủ thời gian.

Rủi ro lớn nhất của lao động tự do là gì?Đó là sự thiếu hụt các chế độ an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu, hợp đồng lao động và sự bất ổn về thu nhập do thuật toán nền tảng điều phối.

Câu hỏi thường gặp

Nền kinh tế gig tại Trung Quốc hiện đang phát triển như thế nào?

Tính đến quý III/2025, có khoảng 247 triệu người làm việc linh hoạt, chiếm 30% lực lượng lao động, tăng mạnh so với năm 2021.

Tại sao giới trẻ Trung Quốc lại rời bỏ công việc ổn định?

Nguyên nhân đến từ áp lực cạnh tranh việc làm chính quy khốc liệt, sự mệt mỏi với văn hóa làm việc ‘996’ và mong muốn được tự chủ thời gian.

Rủi ro lớn nhất của lao động tự do là gì?

Đó là sự thiếu hụt các chế độ an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu, hợp đồng lao động và sự bất ổn về thu nhập do thuật toán nền tảng điều phối.